Alemania

Article on other languages:

del.icio.us del.icio.us
Digg Digg
Furl Furl
Reddit Reddit
Rojo Rojo
Add to OnlyWire

Alemaniako Errepublika Federala


Bundesrepublik Deutschland

Alemaniako bandera Alemaniako armarria
Bandera Armarria
Goiburu nazionala: Einigkeit und Recht und Freiheit
( Batasuna, Justizia eta Askatasuna )
Ereserkia: Das Lied der Deutschen
Alemaniaren kokapena
Hiriburua
Koordenatuak
Berlin
52° 31' N, 13° 20' E
Hiri handiena Berlin
Hizkuntza ofiziala(k) Alemana
Gobernua
Kantzilerra
Errepublika federala
Angela Merkel
Independentzia
- Bateratzea
- AEF sorrera
- Berbateratzea
Verdun-eko Ituna (843)
1871 urtarrilaren 18
1949 maiatzaren 23
1990 urriaren 3
Eremua
 - Guztira
 - ur %

357.027 km² (63.)
%2,18
Biztanleria
 - Estimaketa (2002)
 - Errolda (1996)
 - Dentsitatea

82.537.000 (13.)
82.537.000
231 biztanle/km² (-)
Dirua Euroa1 (€) (EUR)
Ordu eremua
 - Udan (DST)
UTC (UTC +1)
Bai (UTC  +2)
Interneteko domeinua .de
Telefono aurrezenbakia +49
Herritarra alemaniar, aleman
1lehen Marko alemaniarra

Alemaniako Errepublika Federala (alemanez Bundesrepublik Deutschland) Europar Batasuneko estatuetako bat da. Iparraldean Ipar Itsasoa, Danimarka eta Itsaso Baltikoa, ekialdean Polonia eta Txekia, hegoaldean Austria eta Suitza eta mendebaldean Frantzia, Luxenburgo, Belgika eta Herbehereekin egiten du muga.

Alemania hitza «alamaniarren lurra» —ez alemaniar— esan nahi du. Alamaniarrek V. mendean zehar Rhin ibaia gurutzatu eta Galia erromatarra inbaditu zuten herrien bat ziren. Germaniar jendeekiko batzutan erabili ohi dute, antzinako erromatarrek lurralde honi Germana deitzen zutelako.

Ia bere historia guztian zehar, Alemania hitza termino politikoa baino geografikoa izan da, Erromatar-Germaniar Inperio Santua osatzen zuten Estatu anitzei izena emateko erabiltzen baitzen. Alemania Estatu batua 74 urtean zehar izan zen (1871 eta 1945 artean- Inperio alemaniarra, Weimar Errepublika eta Hirugarren Reicha), baina, Bigarren Mundu Gerra eta gero, bitan zatitu zuten: Alemaniako Errepublika Federala (AEF) edo Mendebaldeko Alemania eta Alemaniako Errepublika Demokratikoa (AED) edo Ekialdeko Alemania. 1990ko urriaren 3an, AEDak AEFaren barruan osatu zuen berriro Alemania batua izateko.

Eduki-taula

Geografia

Alemaniako topografia

Alemaniako lurraldea Europar Batasuneko laugarren zabalena da, hegoaldeko Alpetatik (mendirik garaiena Zugspitze dute 2.962 metrokoa) iparraldeko Baltiko eta Ipar Itsasoen itsas-ertzetara. Herrialdeko erdi partean baso lurralde garaiak eta hego-mendebaldean Oihan Beltza daude.

Bere ibai nagusiak Rhin, Elba, Danubio eta Main dira. Lakurik handienak Bodensee eta Müritz dira.

Eguraldi epela dute eta urteko batezbestekoa 9° zentigradokoa da.

Frantzia, Erresuma Batua edo Danimarka ez bezala, Alemaniak ez dauka itsasoz haraindiko lurraldeak.

Historia

Sakontzeko

 Sakontzeko, irakurri: Alemaniako historia

1806 eta gero, Napoleondar Gerrak direla eta, Erromatar-Germaniar Inperio Santuaren azken enperadorea abdikatu zuenean, Inperioen Estatu oiak hasi ziren Estatu alemaniar batu bat osatzearen bila.

Auzia Frantziako Lehen Inperioaren porrotaren ondorioz gauzatu zen. Napoleon, enperadorea, suntsitu zuten baina atzerriko menderaketa bukatzeak ez zuen 1815ko Konfederazio Germanikoaren barruan Alemania batua ekarri.

1848ko martxoan, Iraultza hasi zen Alemanian. Antzinako auzia berriro piztu zen: derrigorrezkoa zen Alemaniaren lurraldea definitzea Alemania Estatu nazionala izateko. Lehendabiziko Parlamentuak, Frankfurten sortua, Estatu pangermaniko bat sortzea ezinezkoa zela ulertu zuen, Austria hor zegoen eta. Hori zela eta, "Alemania Txikia" sortzea erabaki zen, beti Prusiaren nagusitasunaren menpe.

1860ko hamarkadan Otto von Bismarck kantzelariak Prusian Parlamentuaren aurkako eta exekutiboaren aldeko kanpaina burutu zuen. 1866an Zazpi Asteko Gudak "Alemania Txikia"ren alde auzia bukatu zuen.

Alemaniar Inperioa (1871–1918)

Alemania estatu modernoaren sorrera Versaillesen (1871), Bismarck uniforme zuriz erdian dela.

Estatua, harrezkero Alemania, 1871ko urtarrilaren 18an eratua, Alemaniar Inperioa izendatu zen Prusiaren hegemoniaren menpe (1870-1871 Franko-Prusiar Gudaren garaipena lortu eta gero). Horrela 1848ko Iraultzaren xedea lortu zuten: alemaniar batasuna.

1918an Lehen Mundu Gerraren ondorioz, Inperio deuseztatu zenean, Alemania menderatu zuten lehenengo garaipenagatik ere. Wilhelm II.a enperadorea izateari uko eragin zioten eta Urriko Iraultza eta gero, Weimar Errepublika hasi zen.

Weimar errepublika (1919–1933)

Sakontzeko

 Sakontzeko, irakurri: Weimar Errepublika

Ezbehar ekonomikoa, 1919 ko Versaillesko Itunaren baldintzek eta munduko Depresio Handiak eragina,partidu antidemokratikoen babesaren jatorri nagusienetariko bat izan zela uste dute. Gainera, gudan zehar, Alemaniako garaipen ziurraren ideia bakarra mantendu zen. Hori dela eta, erreza zen esatea,Dolchstoßlegende teoriaren arabera, partidu demokratikoek (eta baita komunistak eta juduek ere) aberriari saldu zutela eta porrota eragin.

Hirugarren Reich-a (1933–1945)

Sakontzeko

 Sakontzeko, irakurri: Hirugarren Reicha

1932ko uztaila eta urriko hauteskundetan, Langileen Alemaniako Nazional-Sozialista Partiduak %37,3 eta %33,0 hurrenez hurren lortu zuen. Ezegonkortasun politikoa eta gobernu sendo bat osatzearen ezintasunak gobernuko presidenteari kantzelari (Präsidialkanzler) hautarazi zioten, Parlamentuaren zeregina izan arren. 1933ko urtarrilaren 30an, NSDAPen presioaren ondorioz, presidenteak Adolf Hitler, NSDAPko liderra, hautatu zuen Gobernu burua. Hau Alemania Nazi edo Hirugarren Reicharen hasiera deitu dute.

Lebensraum edo ("bizitzeko tokia") lortzeko lurralde gertuak anexionatzearen Hitlerren politikak Bigarren Mundu Gerraren hasiera eragin zuen 1939ko irailaren 1ean, Polonia inbaditu zuenean. Guda osoan zehar, Estatu alemanak inoiz hain zabal eta bihozgabe milioika pertsonen (juduak, ijitoak, homosexualak...) sarraskia antolatu eta burutu zuen bai Alemanian bai lurralde okupatuetan. Genozidio hori Holokausto edo Shoá izena du.

Zatiketa eta bateratzea (1945-orain)

Aliatuen okupazio eskualdeak (1946)

Alemaniak bere lurraldearen zati handia galdu zuen, aliatuek okupatuta eta banatuta zuten 45 urtean zehar. Hamabost milioi alemaniarrak Reicheko jabetzetatik bota zituen. 1949an, mendebaldeko partean konstituzio berria onartu ondoren, Alemaniako Errepublika Federala (AEF) osatzen zuten. Urte batzutan, bere jabetasuna lortuta, Europar Batasuna eta NATOren kidea izango zela. Ekialde partean, berriz, Alemaniako Errepublika Demokratikoa (AED) osatu zuten, Varsoviako Ituna eta Sobietar Blokearen kidea izango zela.

Bi Alemanien arteko liskar eta arazoak bukatuta, 1989ko azaroaren 9an Berlingo Harresia ireki zuten, Hungaria eta Txekoslovakiaren bitartez udako ihesaldi jendetsuen ostean. Alemania 1990ko urriaren 3an birbateratu zen, bere soberania osoa berreskuratuta, Bigarren Mundu Gerrako Estatu garaileen kontrol politiko eta militarra behin-betikoz bertan behera utzita.

Alemania birbateratuak XIX. mendeko ohiturak mantentzen ditu: sufragio unibertsala eta Parlamentuko estruktura, Reichstag garaian garatua. Lurraldeko jarraitutasun ere mantendu du: Bi gehi Lau Akordioak, Alemania birbateratuaren hasierako nazioarteko akta, "Alemania Txikia"ren ideia berretsi du. 1950 urtean, Robert Schumanek, alemaniar jatorrizko frantses ministroa, bere adierazpena bota zuenetik, herrialde bien arteko harremanak Europar Batasunaren motorra dira.

Banaketa administratiboa

Estatuak

Sakontzeko

 Sakontzeko, irakurri: Alemaniako autonomia estatu

Alemania 16 estatu autonomotan (Länder) banatuta dago.

  1. Baden-Württemberg
  2. Bavaria
  3. Berlin
  4. Brandenburg
  5. Bremen
  6. Hanburgo
  7. Hessen
  8. Mecklenburgo-Mendebaldeko Pomerania
  9. Ipar Saxonia
  10. Ipar Renania-Westfalia
  11. Renania-Palatinatua
  12. Sarre
  13. Saxonia
  14. Saxonia-Anhalt
  15. Schleswig-Holstein
  16. Turingia

Administrazio-barrutiak

Alemania 439 administrazio-barrutietan zatiturik dago, horietatik 323 herrikoak dira (Landkreise) eta beste 116ak hirikoak dira (Kreisfreie Städte / Stadtkreise), hiri eurek osatzen baitute barrutia.

Alemania hiri nagusiak:

1.Berlin 3.396.990 biztanle (2005)

2.Hanburgo 1.744.215

3.München 1.397.537

4.Köln 975.907

5.Frankfurt 660.289

6.Stuttgart 591.548

7.Dortmund 588.680

8.Essen 588.084

9.Düsseldorf 578.821

10.Bremen 546.932

Politika

Gobernua

Alemania Errepublika Federal demokratikoa da. Gaurko sistema politikoa 1949ko Konstituzioan edo Grundgesetzen (lege nagusia) du oinarri. Sistema parlamentarioa da eta Parlamentuak gobernua burua edo Bundeskanzler (Kantzelari Federala) hautatzen du.

Parlamentua edo Bundestag (Biltzar Federala), lau urtean behin hautatzen dute errepresentazio zuzena eta proportzionala bateratzen duen sistema korapilatsu baten bidez. Hamasei Bundesländerrek (Estatu federatuak) Bundesraten (Kontseilu Federala) ordezkaritza dute, honek —gaien arabera— Bundestag baino garrantzi handiagoa izan liteke. Batzutan bi ganbaren arteko liskarrak daude, administrazio arazoak sortuz.

Estatu burua Bundespräsidenta (presidente federala) da, baina ordezkaritza eta zeremonial zereginak baino ez dauzka.

Europar Batasuna

Europar Batasunean, Alemania da Europako Parlamentuan ordezkaritza handiena duen Estatua, Batasuneko Estaturik jendeztatuena baita. Gainera, Günter Verheugen alemaniarra 2004-2009 urteetarako Europar Komisioaren presidenteordea da.

2007 urteko lehendabiziko seihilabetekoan, Alemania izan da txandakako Europar Batasunaren Kontseiluko Presidentea. Ohitura dela eta, nahiz eta Angela Merkel gobernu burua izan, Frank-Walter Steinmeier, kanpo-harremanetako ministroa Europar Batasuneko Presidenteaizan da. Alemaniaren helburu nagusiak 2020 urterako Europar Batasunean %20 energi iturri berriztagarriak erabiltzea eta "Berlingo Deklarazioa" sinatzea izan dira. 2007koa Alemania Presidentzia daukan hamabigarren aldia izan da 1958tik. Aurrekoa, 1999 urteko lehendabiziko seihilabetekoan izan zen, Joschka Fischer presidentea izanda.

Armada

Alemaniako armada edo Bundeswehr bost zatitan banatuta dago: lurreko armada (Heer), itsasokoa (Bundesmarine), Airezko Indarra (Luftwaffe), zerbitzu mediko zentralak eta ororen zerbitzuan aritzen duten komando taldeak. Bake Garaian, Defentsa Ministroak eta Kantzelariak zuzentzen dute Bundeswehr, guda garaian, ostean, Kantzelari berari dagokio zuzendaritza.

Bederatzi hilabeteko soldadutza derrigorrezkoa da Alemanian eta Gobernuak BPGko %1,6a ejertzitoan xahutzen du. Bere teknologia altuari esker, Alemaniak arma nuklearrak egin ditzake bere gobernuak hala aginduta. Alemaniako industria militarrak Gerra-gurdiak, ibilgailu korazatuak, artilleria, itsaspekoak eta guda-ontziak egiten ditu. Arma gehienak Bundeswehrrek berak edo NATOko aliatuek erabiltzen dituzte.

Ekonomia

Bere ekonomiaren garapena dela eta, Alemania gaur egungo munduko hirugarren potentzia eta Europako lehendabizikoa da. 2006an bere Barne Produktu Gordina (BPG) 3 bilioi US dolarekoa baino handiagoa zen. Industria arloan, aktibitate nagusiak garraio-materiala, aparatu elektriko eta elektronikoak, makineria, produktu kimikoak, material sintetikoak eta elikadura prozesatuak.

Alemania aberastasun-gunea da eta bere itzala Erdialdeko Europa osora hedatzen du. Errepide azpiegitura zabala eta bizi-maila ezinbestekoa disfrutatzen du, munduko herrialderik garatuenetako bat izaten.

Joschka Fischer kanpo-harremanetako ministro ohiaren esanetan, Alemania «esportazioaren munduko txapelduna» da, 2004 urtetik izan duten kanpo-komertzioaren saldo positiboari esker. 1999an Alemaniako komertzioaren ia %78a herrialde garatuenekin zen eta Europar Batasunerako esportazioak %54a ziren, Estatu Batuetakoak berriz %10a baino ez.

Deutsche Bundesbank (Banku Zentrala) eta Europako Banku Zentrala (EBZ) Frankfurt hirian dute bere egoitza.

Azpiegiturak

1930ko hamarkadan Hirugarren Reichak munduko lehenengo autobidea sarea egiten hasi zuenetik, Alemaniak 11.980 kilometroak dituen autobideak (Autobahnen) dauzka. Gainera beste 40.000 kilometroak dituen errepideak dauzka eta kilometro guzti hauei esker, Alemania munduko ibilgailu dentsitate handiena duen herrialdea da.

Autobide guztiak doakoak dira ibilgailu pribatuentzat; baina 2005 eta gero, kamioiek satelitez kontrolatzen duten bidesaria ordaindu behar dute (ordainketa kilometroen araberakoa da).

Alemania ubideak eraikitzen lider mundiala ere bada. Antzinako kanalek XIX. mendea eta gero indarra hartu zuten. Kieleko Kanala, Baltiko eta Ipar Itsasoa lotzen duena, nagusienetarikoa da. Ezagunak dira baita ere Rhin-Main-Danubio Kanala, Dortmund-Emsekoa edota Elbe-Seitenkanal.

Bestetik, energi iturri berriztagarriak gero eta inportanteagoak dira herrialdearen garapenetan, batez ere Bündnis 90 / Die Grünen partidu ekologista gobernu federalean parte hartu zuenetik. Freiburg im Breisgau bezalako hiriek eguzki energia baliatzeko instalazio modernoak dituzte.

Eskualde Industrializatu handiek, hau da Ruhr arroa, Rhin-Main eskualdea edo Westfalen-Rheinland-Pfalz, bere oinarri industrialari gehitu zioten zerbitzu areari esker garapen ekonomikoa mantendu dute.

Demografia

Alemania Europar Batasunaren estaturik jendeztatuena da. Hala ere, azken hamarkadetan, jaiotza-tasaren jaistea eta bizi-itxaropenaren gehitzen direla medio, biztanleriaren batezbestekoa zahartu egin da eta immigrazioa behar du demografia-mailaren egonkortasuna mantentzeko.

Alemanian 7 milioi atzerritar bizi dira, asilo-politikoa dutenak, gonbidatutako langileak (Gastarbeiter) eta berriz elkartuak barne.

Iparraldean danimarkar gutxiengoa bizi da eta Saxonian beste esloveniar gutxiengoa. Frisiera hizkuntza, ingeles gertuen dagoen hizkuntza, ama hizkuntza da 12.000 alemaniar baino gehiagoentzat. Ipar Alemaniako herri txiki batzuetan oso hedatua dago azpisaxoiera.

Immigrazioak turkiar gutxiengo handia eta kroatar, italiar, errusiar eta poloniar gutxiengoak ere ekarri ditu.

2006 urtean, Alemaniak 82.310.000 bizilagun zituen.

Kultura

Sakontzeko

 Sakontzeko, irakurri: Alemanierazko literatura

Alemaniaren ekarpenak munduko kulturari kontaezinak dira: Beethoven, Bach, Brahms eta Wagner bezalako konpositoreak; Goethe, Lessing eta Schiller poetak; Kant, Hegel, Marx edo Nietzsche filosofoak, eta Humboldt, Einstein, Planck eta Gauss zientzialariak.

Alemaniar asmakizunek munduko teknologia hankaz jarri dute eta gaur egun erabiltzen dugu sarritan:

Alemana behin Erdialdeko Europako lingua franca zen. Hori dela eta Europako pertsona ospetsu batzuk, alemanak izan ez arren, Alemaniako kultura barnean daude: Wolfgang Amadeus Mozart, Franz Kafka edo Nikolas Koperniko adibidez.

Gaur egun, Literaturako Nobel Saria duen Günter Grass da egungo Alemaniako kulturaren erreferentzia.

Kirolak

Datu orokorrak

Alemaniako Kirol Federakundea (DSB) ia 27 milioi kide ditu. Bere datuen arabera, biztanleriaren herena kirola egiten du Estatuan existitzen diren 127.000 instalazioetan. Azken urteotan, DSBek kirol paralinpikoentzako baliabideak gehitu izan ditu.

Alemaniaren partizipazioa Joko Olinpikoetan betidanik nabarmendu egin da. Alemaniak bitan antolatu du gertaera: 1936an Berlinen eta 1972 Munichen.

Alemaniako Futbol Federazioa (DFB) 26.000 klub baino gehiago ditu, 6 milioi kideekin (munduan gehien kide duten federazioa). Hain da kirola famatua ezen Alemaniako Futbol Selekzioak hirutan lortu baititu Munduko Koparen txapelduna izatea (1954, 1974 eta 1990). Era berean, Munduko Futbol Txapelketa bitan antolatu dute: 1974an eta 2006an.

Kirolariak

Alemaniar ezagunak

Kanpo loturak

Commonsen fitxategi gehiago dago honi buruz:
Alemania


More about Alemania: alemania 2006, mapa de alemania, mapa alemania, yahoo alemania, vuelos alemania, coches de alemania, alemania aachen, hoteles berlin alemania, colonia alemania,

This article is from Wikipedia. All text is available under the terms of the GNU Free Documentation License.